Istnieje wiele sposobów rozporządzania własnym majątkiem. W tym miejscu zatrzymamy się jedynie na dwóch: darowiźnie i testamencie. Zasadnicza różnica pomiędzy tymi formami jest taka, że w przypadku darowizny do nabycia majątku dochodzi za życia osoby, która rozporządza tym majątkiem, zaś testament jest rozporządzeniem na wypadek śmierci i do przejścia własności dochodzi dopiero po śmierci spadkodawcy.

Darowizna

Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Jest to umowa, która umożliwia w obrocie przenoszenie własności i innych praw majątkowych. Darowiznę wyróżnia przede wszystkim brak ekwiwalentu ekonomicznego odpowiadającego świadczeniu darczyńcy. Jednym słowem dajemy coś komuś i nie oczekujemy nic w zamian. W tym miejscu warto pochylić się nad szczególnym przypadkiem – takim, w którym darowizna dotyczy małżonków. Trzeba bowiem pamiętać, że chociaż każdy z małżonków może samodzielnie rozporządzać swoim majątkiem osobistym, to jednak dokonanie darowizny kosztem majątku wspólnego wymaga już zgody obojga małżonków (art. 37 § 1 pkt 4 KRO). Z drugiej strony, przedmiot majątku osobistego obdarowanego małżonka stanowią przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę, chyba że darczyńca postanowił inaczej (art. 33 pkt 2KRO). Darczyńca może jednak w umowie darowizny wskazać, że dokonuje darowizny na rzecz obojga małżonków. W takiej sytuacji przedmiot darowizny wchodzi do majątku wspólnego małżonków. Może się także zdarzyć, że darowizna zostanie udzielona na rzecz obojga małżonków, ale z zastrzeżeniem zasilenia udziałami ich majątków odrębnych. Wówczas powstaje współwłasność w częściach ułamkowych.

Jak złożyć oświadczenie darczyńcy?

Oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednakże umowa zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Trzeba pamiętać, że w przypadku nieruchomości każda czynność prawna (także darowizna) musi być dokonana w formie aktu notarialnego pod rygorem jej nieważności. Oświadczenia stron umowy darowizny nie muszą być złożone jednocześnie. Do zawarcia umowy dochodzi jednak dopiero w chwili złożenia przez obie strony zgodnych oświadczeń. W wypadkach przewidzianych w kodeksie cywilnym darowiznę można odwołać.

Spadek

Zupełnie inną sprawą jest przeniesienie majątku na rzecz oznaczonych osób, na wypadek swojej śmierci. Mówimy tu o testamencie, gdyż rozporządzić majątkiem na wypadek śmierci można na gruncie polskiego prawa jedynie przez testament. Wówczas do nabycia majątku dochodzi po śmierci spadkodawcy. Pamiętać należy, że testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia. Wyróżnia się testamenty zwykłe, tj. własnoręczny, notarialny i tzw. allograficzny oraz testamenty szczególne (ustny, podróżny). Spadkodawca może powołać do całości lub części spadku jedną lub kilka osób.

Tematyka prawa spadkowego jest bardzo obszerna. Na potrzeby niniejszego artykułu warto jedynie podkreślić, że w testamencie nie przekazuje się konkretnych przedmiotów, lecz dzieli się swój majątek na części (ułamki) pomiędzy wybrane osoby. Od kilku lat istnieje jednak w polskim prawie spadkowym instytucja tzw. zapisu windykacyjnego, którego walorem jest niewątpliwie rozszerzenie zasady swobody testowania, umożliwiające spadkodawcy większy wpływ na losy jego majątku (a zwłaszcza takich składników, jak nieruchomość, przedsiębiorstwo czy gospodarstwo rolne) na wypadek śmierci. W testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może bowiem postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku. Jest to tzw. zapis windykacyjny.

Zapis windykacyjny

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być:

1) rzecz oznaczona co do tożsamości;

2) zbywalne prawo majątkowe;

3) przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne;

4) ustanowienie na rzecz zapisobiorcy użytkowania lub służebności.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego mogą być zarówno rzeczy ruchome, jak i nieruchomości. Nie można jednak obejmować zapisem windykacyjnym pieniędzy, gdyż są to rzeczy oznaczone co do gatunku.

Podatek od darowizn

Ustawa o podatku od spadków i darowizn głosi, że nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub praw majątkowych wykonywanych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej podlega opodatkowaniu. Podstawę tego opodatkowania stanowi wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych po potrąceniu długów i ciężarów (czysta wartość). Wartość tę ustala się według stanu rzeczy i praw majątkowych w dniu nabycia i według cen rynkowych z dnia powstania obowiązku podatkowego.

Opodatkowaniu podlega nabycie własności rzeczy i praw majątkowych o czystej wartości przekraczającej:

1) 9637 zł – jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do I grupy podatkowej;

2) 7276 zł – jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do II grupy podatkowej;

3) 4902 zł – jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do III grupy podatkowej.

Co jeżeli nabycie własności rzeczy i praw majątkowych od tej samej osoby następuje więcej niż jeden raz?
Wówczas do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych dolicza się wartość rzeczy i praw majątkowych nabytych od tej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie dziedziczenie. Od podatku obliczonego od łącznej wartości nabytych rzeczy i praw majątkowych potrąca się podatek przypadający od opodatkowanych poprzednio nabytych rzeczy i praw majątkowych. Wynikająca z obliczenia nadwyżka podatku nie podlega ani zaliczeniu na poczet innych podatków, ani zwrotowi. Nabywcy są zobowiązani w zeznaniu podatkowym wymienić rzeczy i prawa majątkowe nabyte w podanym wyżej okresie.