Nieruchomość, która należała do majątku zmarłego (spadkodawcy) w chwili jego śmierci, może wchodzić w skład spadku. Rozdysponowanie tym składnikiem majątkowym, na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców ustawowych lub też za życia w drodze określonej czynności prawnej, może uprawniać do domagania się zachowku. Kto i w jakich sytuacjach może skorzystać z takiego rozwiązania? Temat omawia adwokat Paweł Lewandowski. 

Spadek

Zanim przejdziemy do wyjaśnienia, czym jest zachowek, należy najpierw omówić kwestię spadku. Jest nim ogół praw i obowiązków majątkowych, które z chwilą śmierci spadkodawcy przechodzą na inny podmiot lub podmioty (spadkobierców). Zatem wszystkie majątkowe prawa o charakterze cywilnoprawnym, które nie wykazują ścisłego przywiązania do osoby spadkodawcy wchodzą w skład spadku w ww. znaczeniu.

Powyższe cechy spełnia m.in. prawo własności nieruchomości i prawo użytkowania wieczystego nieruchomości (potocznie rozumiane jako odziedziczenie nieruchomości). Oprócz praw w skład spadku mogą wchodzić stany faktyczne, np. posiadanie nieruchomości. Muszą one przynależeć do spadkodawcy w chwili jego śmierci. Wcześniejsze rozporządzenie takimi składnikami (np. sprzedaż lub darowizna) wywiera skutek rzeczowy. Oznacza to wyjście składnika majątkowego z majątku osoby, którym ta nie może już rozporządzać. Sprzedaż jako umowa odpłatna nie pomniejsza wartości majątku, zmieniają się jedynie jego składniki. Natomiast darowizna może mieć wpływ na późniejsze relacje pomiędzy spadkobiercami a osobami obdarowanymi.

Dziedziczenie testamentowe a ustawowe

Tytuł do spadku może wynikać albo z testamentu, albo z ustawy. Dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed ustawowym. Może to prowadzić do zachwiania relacji wynikających z dziedziczenia ustawowego, ponieważ w związku ze sporządzeniem testamentu spadkobiercy ustawowi nie dziedziczą lub dziedziczą w innym udziale. Na kształt i wartość spadku wpływ ma np. uczynienie zapisu windykacyjnego, tj. rozdysponowanie w testamencie notarialnym ściśle określonego przedmiotu zapisu (art. 9811 § 2 k.c.). W tej sytuacji ustawodawca przewiduje ochronę osób najbliższych spadkodawcy, z założenia przyczyniających się za życia spadkodawcy do pomnażania majątku wchodzącego w skład masy spadkowej. Takie osoby mogą domagać się od spadkobierców zapłaty stosownej kwoty, mającej wyrównać ich udział w spadku. Rolę tę w polskim prawie spełnia zachowek (art. 991 i n. k.c.).

Zachowek

Zachowek jest świadczeniem pieniężnym. Stanowi ułamek udziału spadkowego, który z ustawy przypadałby osobie uprawnionej. Jego wysokość zależy od przymiotów osobistych uprawnionego. Zachowek wynosi co do zasady ½ udziału spadkowego lub 2/3 tego udziału, gdy uprawnionym do zachowku jest osoba trwale niezdolna do pracy lub małoletnia (art. 991 § 1 k.c.).

Krąg uprawnionych do zachowku obejmuje, ściśle określone w ustawie, osoby najbliższe. Konkretnie zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, pod warunkiem, że są oni powołani do spadku z ustawy. Oznacza to, że w przypadku dożycia otwarcia spadku przez małżonka i dziecko, rodzice spadkodawcy nie dziedziczą z mocy ustawy, a zatem nie przysługuje im roszczenie o zachowek. Okoliczność, czy dana osoba byłaby powołana do spadku z ustawy, należy w każdym przypadku ustalać indywidualnie.

Osobie najbliższej spadkodawcy, której udział w spadku został pomniejszony lub wyeliminowany, przysługuje roszczenie o zachowek. Jest to prawo tej osoby, nie jej obowiązek. Uprawniony może z niego skorzystać, w zależności od sytuacji faktycznej, kierując roszczenie do spadkobiercy testamentowego albo do obdarowanego. Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku jest ograniczone pięcioletnim terminem przedawnienia, liczonym od ogłoszenia testamentu.

Zachowek a nieruchomość

Prawo do zachowku jest niezależne od kategorii składników majątkowych wchodzących w skład spadku. Przynależność do masy spadkowej nieruchomości nie aktywuje specjalnych zasad związanych z zachowkiem.

Załóżmy, że w skład spadku po zmarłym wchodzi wyłącznie nieruchomość, którą spadkodawca rozporządził w testamencie (lub darował ją za życia) na rzecz innego podmiotu niż spadkobierca ustawowy. W rezultacie spadkobierca ustawowy może dochodzić zachowku, ponieważ nie dziedziczy. Odpowiednio, jeśli spadkodawca ustawowy dziedziczy w innym udziale, lecz ten nie pokrywa zachowku, może dochodzić jego uzupełnienia.

Gdy w skład spadku, poza przedmiotową nieruchomością, wchodzą również inne składniki majątkowe, a spadkodawca rozporządził nieruchomością w testamencie (lub darował ją za życia) na rzecz innego podmiotu niż spadkobierca ustawowy, to spadkobiercy ustawowemu przysługuje prawo do zachowku, jeśli nabyte po spadkodawcy (np. tytułem dziedziczenia lub darowizny), składniki majątkowe nie pokrywają zachowku.

Dochodzenie roszczeń o zachowek następuje w postępowaniu o zapłatę konkretnej kwoty. Wylicza się ją na podstawie iloczynu wartości nieruchomości i przypadającego uprawnionemu udziału spadkowego. Nie jest natomiast dopuszczalne domaganie się wydania określonych przedmiotów, w tym nieruchomości wchodzącej w skład spadku.