Rezerwat przyrody Kurze Grzędy – położenie, atrakcje, szlaki

Rezerwat Kurze Grzędy leży w sercu Lasów Mirachowskich na Pojezierzu Kaszubskim, między gminami Sierakowice i Kartuzy, a dojdziesz do niego najłatwiej czarnym szlakiem od drogi Kamienica Królewska – Mirachowo. Na miejscu czekają torfowiska wysokie, jezioro Wielkie, drewniana kładka przez bagna i cisza jednego z najcenniejszych fragmentów Szwajcarii Kaszubskiej. Sprawdź, gdzie dokładnie trafić, jakie atrakcje zobaczyć i jak zaplanować bezpieczną trasę po tym rezerwacie.

Gdzie leży rezerwat Kurze Grzędy?

Rezerwat przyrody Kurze Grzędy (po kaszubsku Kùrzé Grzãdë) znajduje się w centralnej części Lasów Mirachowskich, na obszarze Kaszubskiego Parku Krajobrazowego. Administracyjnie leży na terenie gmin Sierakowice i Kartuzy w powiecie kartuskim, w województwie pomorskim. To typowa „głęboka” Szwajcaria Kaszubska – pagórkowaty, zalesiony teren z niewielkimi wioskami takimi jak Bącz i Bącka Huta.

Powierzchnia rezerwatu wynosi 170,7 ha, a jego centrum stanowi jezioro Wielkie otoczone torfowiskiem wysokim i borem bagiennym. Współrzędne geograficzne podawane w dokumentach to około 54°23′18″N 17°57′54″E. Cały obszar wchodzi także w skład Natura 2000 Kurze Grzędy PLH220014 oraz obszaru ptasiego Lasy Mirachowskie PLB220008, co oznacza bardzo wysoki poziom ochrony siedlisk i gatunków.

Kurze Grzędy to faunistyczny rezerwat przyrody położony w Szwajcarii Kaszubskiej, który łączy ochronę torfowisk wysokich, jezior dystroficznych i lasów bukowo–dębowych na ponad 170 ha.

Dojazd turystyczny jest stosunkowo prosty: najlepiej kierować się drogą asfaltową Kamienica Królewska – Mirachowo, przy której znajduje się wejście na czarny szlak pieszy prowadzący w głąb Lasów Mirachowskich. Z większych miast regionu, jak Gdańsk czy Gdynia, najpierw dojeżdża się zwykle do Sierakowic lub Kartuz, a dalej lokalnymi drogami w stronę mirachowskich lasów.

Jak powstał rezerwat Kurze Grzędy?

Historia ochrony tego miejsca sięga ponad stu lat. Już w 1916 roku utworzono tu ornitologiczny rezerwat torfowiskowy, którego zadaniem była ochrona tokowisk jednego z najbardziej charakterystycznych ptaków pomorskich lasów – głuszca. To właśnie od tych ptaków pochodzi nazwa „Kurze Grzędy”, nawiązująca do dawnych „grzęd” głuszców na bagnach.

W obecnej formie rezerwat Kurze Grzędy został powołany w 1957 roku jako rezerwat faunistyczny o powierzchni 82,97 ha. Stało się to na mocy aktu prawnego opublikowanego w Monitorze Polskim z 1957 r. Nr 83, poz. 501. W 1989 roku jego granice poszerzono do obecnych 170,70 ha, obejmując już nie tylko same tokowiska, ale także całe torfowisko wysokie, system małych jezior dystroficznych oraz otaczające je lasy bukowo–dębowe i bory bagienne. Rozszerzenie to usankcjonowano w Monitorze Polskim z 1989 r. Nr 17, poz. 119.

Głuszce na Pomorzu wyginęły między lata 1960–1980, więc dziś rezerwat koncentruje się na ochronie siedlisk, które ten gatunek kiedyś zasiedlał. Służą temu działania renaturyzacyjne prowadzone przez Nadleśnictwo Kartuzy i współfinansowane przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska w Gdańsku. Leśnicy systematycznie usuwają świerka pospolitego wprowadzony w przeszłości na torfowiska, żeby przywrócić naturalne zbiorowiska brzeziny bagiennej, boru bagiennego i lasu bukowo–dębowego.

Eliminacja świerka pospolitego na torfowisku działa jak wyłączenie „pompy wodnej” i pomaga utrzymać wysoki poziom wody niezbędny dla procesów torfotwórczych.

Jakie siedliska i krajobrazy tu zobaczysz?

Kurze Grzędy leżą w strefie krawędziowej Pojezierza Kaszubskiego, gdzie lodowiec pozostawił bardzo urozmaiconą rzeźbę. Spotkasz tu falistą wysoczyznę morenową z lokalnymi wzniesieniami, strome skarpy, rozcięcia erozyjne i gęstą sieć potoków o charakterze górskich strumieni. W połączeniu z torfowiskami i jeziorami tworzy to krajobraz, który potrafi mocno zaskoczyć osobę przyzwyczajoną do „płaskich” Kaszub.

Torfowisko wysokie i przejściowe

Sercem rezerwatu jest torfowisko wysokie z fragmentami torfowiska przejściowego. To największy tego typu obiekt na Pojezierzu Kaszubskim. Powierzchnia torfowiska jest lekko wypukła, zbudowana z mchów torfowców i innych roślin przystosowanych do bardzo ubogich, kwaśnych warunków. W wielu miejscach torfowisko otacza bór bagienny i brzezina bagienna, z charakterystycznymi kępami sosen i brzóz wyrastających ponad mszarne dywany.

Na otwartych fragmentach torfowiska łatwo wypatrzyć takie gatunki jak bażyna czarna, borówka bagienna, modrzewnica zwyczajna czy przygiełka biała. To właśnie dla zachowania tych siedlisk prowadzi się prace przywracające dawne uwodnienie – drobne zasypy rowów czy odtwarzanie naturalnego spływu wód.

Jeziora dystroficzne

Obok jeziora Wielkiego leży grupa małych jezior dystroficznych, otoczonych wąskim pasem roślinności torfowiskowej. Woda w takich jeziorach jest brunatna, miękka i bardzo uboga w składniki mineralne, nierzadko z pływającymi matami mszarów. W rezerwacie wyróżniają się mniejsze jeziorka leżące w zagłębieniach terenu, często ukryte wśród boru bagiennego i brzeziny.

Na części powierzchni obszaru Natura 2000 Kurze Grzędy znajdują się też Jeziora Potęgowskie i jezioro Turzycowe, znane z malowniczych brzegów oraz obecności roślin związanych z wodami oligotroficznymi i torfowiskami. To doskonałe miejsca dla osób fotografujących przyrodę i lubiących mniej uczęszczane zakątki.

Lasy bukowe i bory bagienne

Wzniesienia morenowe wokół torfowisk porastają różne typy buczyn. W najwyżej położonych miejscach dominuje buczyna kwaśna, a niżej pojawiają się płaty żyznej buczyny pomorskiej, grąd subatlantycki oraz lasy łęgowe zbliżone do łęgu podgórskiego. To właśnie w tych lasach znajdziesz imponujące starodrzewia bukowe i dębowo–bukowe o dużej wartości przyrodniczej.

W obniżeniach terenu wchodzisz z kolei w świat borów i lasów bagiennych – Vaccinio uliginosi–Betuletum pubescentis czy Vaccinio uliginosi–Pinetum. Podłoże jest tu miękkie, nasiąknięte wodą, a runo zdominowane przez mchy torfowce, turzyce i mchy epifityczne. Nieprzypadkowo do wielu fragmentów prowadzi drewniana kładka, bo poruszanie się po takim terenie poza wyznaczonym traktem jest zwyczajnie niebezpieczne.

Rośliny i zwierzęta rezerwatu Kurze Grzędy

Na obszarze rezerwatu stwierdzono występowanie około 60 gatunków roślin naczyniowych i około 80 gatunków roślin zarodnikowych. Aż 6 gatunków roślin objęto ochroną ścisłą, a 2 gatunki – ochroną częściową. Silnie chronione są również porosty związane z czystym powietrzem i starymi drzewostanami.

Kurze Grzędy stanowią ostoję nie tylko dla roślin, lecz także dla rzadkich ptaków lęgowych i ptaków drapieżnych. Na obszarze rezerwatu i otaczającej ostoi Natura 2000 gniazdują m.in. żuraw, gągoł, samotnik (brodziec), muchołówka mała i włochatka. W koronach starych buków i sosen polują krogulec, myszołów, rybołów i jastrząb gołębiarz.

Rośliny chronione

Wśród gatunków objętych ochroną ścisłą znajdziesz tu takie „perły” torfowisk jak rosiczka okrągłolistna czy wełnianeczka darniowa – roślina o charakterystycznych, białych, „wełnistych” kwiatostanach wyrastających z torfowego podłoża. Spotyka się również widłak jałowcowaty, wroniec widlasty, bagno zwyczajne i paprotka zwyczajna. Dwa gatunki, które podlegają ochronie częściowej, to grążel żółty oraz kruszyna pospolita, typowe dla stref przejściowych między otwartą wodą a lasem bagiennym.

Na uwagę zasługują też porosty – brodaczka kępkowa i pustułka Bittera, bardzo wrażliwe na zanieczyszczenie powietrza. Obecność tych gatunków mówi wprost o dobrej jakości środowiska. W runie możesz wypatrzyć także turzycę bagienną, wpisaną do Polskiej czerwonej księgi roślin, oraz typowe gatunki borów bagiennych, jak bażyna czarna czy modrzewnica zwyczajna. Do Polskiej czerwonej księgi roślin zaliczana jest również wełnianeczka darniowa, co dodatkowo podkreśla rangę tutejszych torfowisk.

Szczególnie efektownie prezentuje się widłak jałowcowaty, który w tutejszych brzezinach bagiennych występuje niezwykle masowo. Tworzy rozległe, gęste dywany – tzw. wzrost łanowy – rzadko spotykany w innych częściach kraju. Spacerując po kładce i skrajach brzeziny, łatwo dostrzec te zielone „kobierce” widłaka ciągnące się między kępami drzew.

Na torfowiskach rezerwatu Kurze Grzędy rośnie m.in. rosiczka okrągłolistna, widłak jałowcowaty, turzyca bagienna i wełnianeczka darniowa, a część z tych gatunków figuruje w Polskiej czerwonej księdze roślin.

Ptaki i inne zwierzęta

Kurze Grzędy to przede wszystkim rezerwat faunistyczny. Na podmokłych łąkach i obrzeżach jezior lęgną się żurawie, a przy dziuplastych bukach i sosnach gniazduje gągoł, który wybiera dziuple zamiast klasycznego gniazda na ziemi. Wiosną i latem w lesie odzywa się muchołówka mała, a w mroku słychać charakterystyczne głosy sowy włochatki.

W okolicy rezerwatu, w granicach ostoi Natura 2000, stwierdzono obecność wydry oraz innych gatunków związanych z czystymi wodami. Z dużych ptaków wodnych spotyka się często perkozy, łabędzie oraz kormorany na pobliskich jeziorach. Dawniej Kurze Grzędy były ostatnim miejscem występowania głuszca na Pomorzu, lecz gatunek ten zanikł tu w drugiej połowie XX wieku. Trwają działania, które mają stworzyć warunki pod ewentualną reintrodukcję.

Jak dojść do rezerwatu i jakie są szlaki?

Główne wejście turystyczne do rezerwatu zlokalizowane jest przy drodze asfaltowej Kamienica Królewska – Mirachowo. Stamtąd wchodzi się na czarny szlak pieszy, który prowadzi w głąb Lasów Mirachowskich, w stronę torfowiska i jeziora Wielkiego. Szlak dobrze nadaje się na całodzienną wycieczkę z Sierakowic, Kamienicy Królewskiej lub Mirachowa.

Dużą atrakcją jest drewniana kładka – pomost wybudowana specjalnie dla odwiedzających. Pozwala bezpiecznie wejść w głąb torfowiska i dojść do brzegu jeziora Wielkiego bez ryzyka ugrzęźnięcia w bagnie. Ścieżka jest stosunkowo wąska, co w połączeniu z ciszą lasu daje bardzo kameralne wrażenia. W pobliżu kładki, przy drodze dojazdowej, wyznaczono także miejsca parkingowe, które ułatwiają dostęp osobom o ograniczonej mobilności – można podejść do drewnianego pomostu bez długiego marszu przez las.

Warto przed wyjazdem sprawdzić bieżący status udostępnienia rezerwatu (np. ewentualne okresowe zamknięcia części szlaków z powodu szkód po wichurach czy wysokiego poziomu wody). Aktualne informacje publikowane są w oficjalnej tabeli udostępniania rezerwatów na stronie internetowej Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Gdańsku (RDOŚ).

Warto połączyć wizytę w rezerwacie z przejściem innych oznakowanych tras w Lasach Mirachowskich. Przykładowe propozycje wycieczek wyglądają tak:

Teren bywa bardzo podmokły, a fragmenty szlaków w okolicy torfowisk okresowo znikają pod wodą. Żeby spacer był komfortowy i bezpieczny, przydadzą się:

• wysokie buty trekkingowe lub kalosze terenowe,
• kurtka przeciwdeszczowa i cieplejsza bluza,
• mapa turystyczna Lasów Mirachowskich lub dokładna mapa w telefonie,
• lornetka do obserwacji ptaków i wodoodporny pokrowiec na sprzęt.

Jak zwiedzać Kurze Grzędy z szacunkiem dla przyrody?

Rezerwat Kurze Grzędy ma status rezerwatu faunistycznego, więc priorytetem jest spokój zwierząt i zachowanie wrażliwych siedlisk torfowiskowych. Obowiązuje tu kilka zasad, na które warto zwrócić uwagę już przy planowaniu wyjazdu. Podstawowa brzmi: poruszać się wolno wyłącznie po wyznaczonych ścieżkach i kładkach. Wejście w torfowisko poza pomostem grozi nie tylko zniszczeniem roślinności, lecz także realnym niebezpieczeństwem dla turysty.

W rezerwacie Kurze Grzędy niedozwolone jest poruszanie się poza wytyczonymi ścieżkami, rozpalanie ognia, biwakowanie oraz zbieranie roślin i grzybów.

Nie prowadzi się tu klasycznej gospodarki leśnej, więc martwe drewno pozostawia się w lesie jako siedlisko dla grzybów, owadów i ptaków. Z tego powodu schodzenie z trasy by „skrócić drogę” to ingerencja w ostoję dzikich organizmów. Warto też trzymać psa na smyczy, nie hałasować i unikać wchodzenia na kładkę w dużych, głośnych grupach.

Przed wizytą dobrze jest zajrzeć na stronę RDOŚ w Gdańsku i do tabeli udostępniania rezerwatów, gdzie znajdziesz informacje o obowiązujących ograniczeniach, terminach ochrony sezonowej czy czasowych wyłączeniach szlaków – to ułatwia zaplanowanie wycieczki tak, by nie kolidować z najwrażliwszymi okresami w życiu ptaków i innych zwierząt.

Cały obszar Kurzych Grzęd leży w regionie Szwajcarii Kaszubskiej, gdzie żywy jest lokalny język i tradycja. W pobliskich miejscowościach zobaczysz tablice w języku kaszubskim, skorzystasz z oferty gospodarstw agroturystycznych i szlaków rowerowych. Po intensywnym spacerze po bagnach i bukowych grzbietach lasu łatwo znaleźć nocleg i spróbować miejscowej kuchni, zanim znów wrócisz na ścieżki między torfowiskami i jeziorami.